In den beginne: de Ier en zijn weddenschap

Foto: Anouk Broersma

Foto: Anouk Broersma

Het werd wel weer eens tijd om in de oorsprong van een woord te duiken voor mijn niet-zo-frequent-verschijnende rubriek ‘In den Beginne’. Aangezien ik wel van een vragenspelletje houd – thuis op de bank dan wel in de pub – kwam ik op het briljante idee om het woord ‘quiz’ te kiezen. Om al snel te ontdekken dat ik wederom in een doolhof van speculaties, vage redeneringen en sterke verhalen was beland. Hieronder vijf veelgenoemde opties. Welke is het meest overtuigend? 

1. Het komt van een weddenschap

Richard Daly, theatereigenaar in Dublin, sloot in 1791 een weddenschap af: hij zou een onzinwoord bedenken, door de stad verspreiden en er zo binnen 48 uur voor zorgen dat iedereen in Dublin het woord kende. En dus gaf hij zijn medewerkers krijtjes en een papiertje met het woord ‘quiz’ mee. De volgende dag was het mysterieuze woord – dat overal op deuren, ramen en muren stond – het gesprek van de dag. Daly had de weddenschap gewonnen. Het woord ‘quiz’ had zijn entree in de Engelse taal gemaakt.

Ten minste, zo gaat het verhaal. Wat wel verdacht is: de vroegst bekende bron die deze ontstaansgeschiedenis beschrijft dateert uit 1835. Dat is dus 44 jaar ná de weddenschap. In dat jaar verscheen het verhaal in meerdere kranten als een kort trivia-stukje, zoals de London Mirror en de New York Mirror. Het stuk werd afgesloten met de volgende conclusie:  ‘The circumstances of so strange a word being on every door and window, caused much surprise; and ever since should a strange story  be attempted to be passed current, it draws forth the expression ‘you are quizzing me’.

Wie het krantenartikel origineel schreef en op basis van welke bron staat niet vermeld. Het zou dus goed kunnen dat een redacteur met deadlinestress en een flinke portie fantasie nog een kolommetje in de krant te vullen had.

Ik houd wel van quizzen. Maar er zijn grenzen.

Ik houd wel van quizzen. Maar er zijn grenzen.

2. Het komt van een scheldwoord

Of theaterman Daly nou wel of niet het woord ‘quiz’ overal in Dublin heeft laten neerkalken, hij heeft het woord zeer waarschijnlijk niet verzonnen. Het woord schijnt namelijk in 1782 – 9 jaar voor Daly’s vermeende weddenschap – al door ene Fanny Burney in haar dagboekje te zijn neergepend. Zij bedoelde met het woord iets in de trant van ‘een vreemd of excentrisch persoon’. En in november 1783 beschreef London Magazine een ‘Quiz’ als: “one who thinks, speaks, or acts differently from the rest of the world in general.” Een ‘Quiz’ genoemd worden, was niet iets om trots op te zijn. Ook niet in de betekenis die Sporting Magazine gaf in december 1794, waarbij ‘Quiz’ synoniem leek te staan aan ‘Nerd’:

‘Now every young man who wishes to attain that for which he was sent by his friends to the university, namely improvement, is immediately denominated a Quiz, and is subject to the petty insults of every buck (a species of the human kind so called in Cambridge) he meets with. To avoid the stigma of being a Quiz, young men who have but moderate allowances plunge into expences, which make them for many years after miserable. To peruse any book of improvement is called Quizical; in short not to be extremely dissipated and extravagant is to be a Quiz.’

3. Het komt van een kinderspeeltje

Rond 1790 schijnen kinderen gespeeld te hebben met een ‘quiz’. Het zou op een jojo hebben geleken, maar verder is weinig bekend over dit speeltje.  Behalve dat het beide spellen zijn, lijkt er dus niet echt een verband te zijn tussen het ouderwetse speelgoed en de moderne vragenspelletjes.

Geen jojo. Dus zeker ook geen quiz.

Geen jojo. Dus zeker ook geen quiz.

4. Het komt uit het Latijn

Dit is een optie die zowel het Van Dale etymologisch woordenboek (in ieder geval de versie uit 1997) als Stephen Fry (in zijn hoedanigheid als QI-presentator) oppert. De Engelsen zouden het woord ‘quiz’ volgens van Dale mogelijk hebben afgeleid van het latijnse vraagwoord ‘quis?’. Oftewel: ‘Wie?’ Stephen Fry noemt in 2008 in een online column ‘Qui es?’ als de bron: ‘Wie ben jij?’

5. Het komt van ‘inquisitive’ (en dus indirect ook weer uit het latijn)

In de jaren ’70 werd gedacht dat het woord van het Engelse woord ‘inquisitive’ komt. Dit betekent zoiets als ‘vragend’ of ‘nieuwsgierig’. De schrijver P.H. Schröder noemt dat in zijn boek Van aalmoes tot zwijntjesjager (1980) zelfs ‘de enige hypothese – maar meer dan een hypothese is het niet – die enige waarschijnlijkheid heeft’. Mocht deze hypothese kloppen, dan komt het er trouwens alsnog op neer dat ‘quiz’ uit het Latijn komt: ‘inquisitive’ is namelijk afgeleid van het Latijnse woord ‘inquirire’.

Bronnen voor dit blog: 

Oxford Dictionaries
Etymologiebank

Weblog ‘The origin of the word quiz’ op The Museum of Hoaxes
Weblog Stephen Fry in het kader van een QI-show

 

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Taal en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s