In den beginne – Halloweeneditie: griezelige figuren

pompoenVandaag is het Halloween. Maar dat wist je natuurlijk al, aangezien Halloween volgens de berichten steeds populairder wordt in Nederlander. En terecht, want griezels als weerwolven, vampiers en zombies zijn best interessant. Maar waarom noemen we ze eigenlijk zo?

Weerwolf

Als kind ging ik er gewoon vanuit dat de weerwolf zijn naam dankt aan… nou ja, het weer. Dat ‘volle maan’ niet in dezelfde categorie valt als ‘regen’, ‘zon’ en ‘sneeuw’ deed er niet zoveel toe. Maar toen ik enige kennis opdeed van het Engels werd het toch verwarrend; want waarom noemden die Engelsen het met werewolf dan bijna hetzelfde? Dat blijkt dus te komen doordat het ‘were/weer’-deel heel ergens anders vandaan komt.
Een veelgenoemde theorie is dat het afstamt van het oud-engelse woord wer voor man. Of, om nog verder terug te kijken, van het Latijnse woord vir, wat ook staat voor man. Manwolf dus. Dat klinkt al stukken logischer dan mijn kindertheorie over het weer. Een andere leuke suggestie is dat het te maken heeft met het Noorse vargr. In de oude Noorse taal had dat woord een dubbele betekenis: het stond voor wolf, maar ook voor een goddeloze man. En zo zou het woord warg-wolf zijn uitstaan, en uiteindelijk dus ‘weerwolf’.
Tegenwoordig is vargr trouwens nog steeds gewoon het Noorse woord voor wolf. Als ‘weerwolf’ inderdaad daarvandaan komt, dan staat er dus technisch gezien ‘wolf-wolf’. Dat doet me dan weer denken aan ‘chai tea’ (‘chai’ betekent ‘thee’) – als ik even off-topic mag gaan.

Hier heeft de weerwolf geen boodschap aan.

Hier heeft de weerwolf geen boodschap aan.

Vampier

Waarom kennen we de bloedzuigende ondoden als ‘vampiers’? De Nederlandstalige Wikipedia maakt zich er met één verklarend zinnetje nogal gemakkelijk vanaf: Het woord vampier gaat terug op het Servisch voor een vleermuis en is verwant aan het Oud-Slavische werkwoord voor “vliegen”.
Dat dat iets té gemakkelijk gezegd is, blijkt al na een heel korte speurtocht via Google. Zo stuitte ik al snel op een acadamisch artikel uit 1985 getiteld The history of the word Vampire, waarin ene professor Katharine Wilson al in zin één stelt dat de herkomst van het woord een mysterie is. In de rest van het artikel rept ze met geen woord over vleermuizen. Of vliegen.
Waarover rept ze wel? Over het Servische woord voor vampier (schrijf вампир, zeg vampir). Want het lijkt wel duidelijk dat we het in die hoek van Europa moeten zoeken. Maakte West-europa pas in de 18e eeuw kennis met vampiers, in de Slavische culturen in het oosten waren ze al veel langer vertegenwoordigd in volksverhalen. Maar in die verhalen was het griezelfiguur nog niet beperkt tot een bloedverslaafde bleekscheet met lange cape. Zo stelt Thomas Garza in een boek over vampiers in de Slavische cultuur dat er vele woorden voor ‘vampier’ bestonden, die allemaal nét een andere betekenis hadden. Het kon verwijzen naar weerwolven, demonen die de zon en de maan eten (tsja, someone’s gotta do the job), mensen die van lichaam kunnen veranderen (oftewel, shapeshifters), heksen, monsterlijke dieren…oh ja, en tot slot ook nog ondoden.
Als je dat weet, klinkt de volgende theorie ook best logisch: de Serven ( of Bulgaren, of Hongaren – want zij kennen hetzelfde woord voor vampiers) zouden het woord hebben overgenomen van het Turkse ‘uber’, wat staat voor ‘heks’. Want, stellen aanhangers van die theorie, Slavische synoniemen voor ‘vampier’ zijn upior, uper of upyr. Vanuit ‘upior’ is het een kleine stap naar woorden als ‘wampior’ en ‘vampir’.
Trouwens, als je het Poolse woord ‘upior’ nu in Google translate gooit, spuugt de vertaalmachine het woord ‘spook’ uit. Zo blijkt maar weer dat de Oost-Europese vampiers een stuk veelzijdiger waren dan hun moderne, westerse nakomelingen.

Dracula

De Roemeense Dracula is nogal verwesterd.

Zombie

Nog zo’n griezel die na een metamorfose door westerlingen in niets meer lijkt op zijn voorouder: de zombie.  De zombie – of eigenlijk zombi zonder ‘e’ – komt voort uit de Voodoo-cultuur op Haïti. En nee, de Haitiaanse versie was geen wegrottend, gorgelend, zichzelf half struikelend voortslepend gedrocht dat mensen verorberde of in collega-zombies veranderde. Maar het was wel net zo tragisch, of misschien zelfs tragischer: een zombi was een Haitiaanse slaaf wiens geest na zijn dood niet kon terugkeren naar West-Afrika.
Het leven van een Afrikaanse slaaf in het Haiti van de 17e en 18e eeuw was keihard, stelt schrijfster Amy Wilentz in een interessant artikel in de New York Times van twee jaar geleden. Voor velen voelde zelfmoord als de enige uitweg; dan zou de geest kunnen terugkeren naar West-Afrika. Er was echter één ding dat suïcidale slaven tegenhield: de angst om na de dood te veranderen in een zombi. Dan zou het namelijk niet mogelijk zijn om de oversteek naar Afrika te maken, en zou een sterfelijke via bepaalde rituelen volledige controle over je kunnen krijgen. In feite zou je dan voor eeuwig als ondode slaaf op Haïti vastzitten. Slavendrijvers, die vaak zelf ook slaaf waren en soms zelfs Voodoo-priester, konden slaven met zelfmoordneigingen op andere gedachten brengen door handig in te spelen op die angst voor zombi’s.
Maar goed, met deze geschiedenisles ben ik natuurlijk compleet afgedwaald van de vraag: waar komt het woord ‘zombi’ vandaan? Want het griezelfiguur mag dan zijn geboren in Haiti, zijn naam was dat niet. In West-Afrika kwam de term al voor, en ook varianten daarop. Zo was er een slangengod in de Afrikaanse Voodoo-religie die zombi werd genoemd, volgens de Oxford Dictionary. Ook zou er volgens dat woordenboek een relatie zijn met de woorden ‘zumbi’ en ‘nzambi’ in de Congolese taal Kikongo. Die woorden betekenen respectievelijk ‘fetish’ en ‘god’. Mocht je je net als ik verward afvragen wat een zombie-fetish is (of welke fetish een zombie zelf zou kunnen hebben), ik gok dat we het woord ‘fetish’ meer moeten zien in het licht van de tweede betekenis die het Oxford Dictionary eraan geeft: An inanimate object worshipped for its supposed magical powers or because it is considered to be inhabited by a spirit.

Niet helemaal hoe de slaven op Haïti het voor zich zagen.

Niet helemaal hoe de slaven op Haïti het voor zich zagen.

 

Natuurlijk zijn er nog allerlei andere griezelige halloween-figuren te bedenken, maar hier wou ik het even bij laten. Happy Halloween!

Bronnen voor dit blog:
Oxforddictionairies.com
The book of were-wolves – Sabine Baring-Gould (1865)

The history of the word Vampire – Katharina M. Wilson (1985)
The vampire in Slavic cultures – Thomas J. Garza (2010)
A zombie is a slave forever – Amy Wilentz

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s